هم چنان كه تاريخ هم نظير اين عقائد كه در اهل كتاب موجود است يعنى عقيده پدر و فرزندى ، تثليث ، صليب ، فداء و امثال آن را از ايشان حكايت نموده ، و اين از حقايق تاريخى است كه قرآن شريف آن را بيان مىكند . و نظير آيات سابق در دلالت بر اين حقيقت آيه زير است كه مىفرمايد : « قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيراً وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ » « 1 » و بيان مىكند غلو اهل كتاب در دين و به غير حق ، همان تقليدى است كه از هوا و هوس مردم گمراه كردند ، مردمى كه قبل از ايشان بودند . و اين آيه خود شاهد ديگرى است بر اينكه مراد از جمله : « يُضاهِؤُنَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ . . . » در آيه سوره توبه عرب جاهليت نيست ، چون كفارى را كه اهل كتاب آنان از آنان پيروى كردند چنين توصيف كرده كه ( بسيارى از مردم را گمراه كردند ) ، معلوم مىشود سمت پيشوايى ضلالت را داشتند ، مردمى به اصطلاح پيشرفته بوده‌اند كه ديگران چشم بسته از آنها تقليد مىكردند و عرب جاهليت چنين مردمى نبودند و در مقايسه با امتهاى ديگر چون فارس و روم و هند و غير ايشان عقب مانده ترين مردم عصر خود بودند . و نيز مراد از جمله مذكور در سوره توبه احبار و رهبان نيست ، براى اينكه آيه شريفه مطلق است و اگر مراد احبار و رهبان بود ، بايد مىفرمود : « لا تتبعوا اهواء قوم منكم . . . و اضلوا كثيرا منكم » ، پس منظور از جمله مذكور جز همان وثنيت چين و هند و غرب نمىتواند باشد . 7 - كتابى كه اهل كتاب خود را منسوب به آن مىدانند چيست ؟ و چگونه كتابى است ؟ قبل از بررسى كتبى كه اهل كتاب آن را كتب آسمانى خود مىدانند ، لازم است چند كلمه اى در باره خود اهل كتاب بحث شود تا ببينيم اين كلمه شامل تنها يهود و نصارا مىشود و يا شامل مجوس نيز مىگردد و چون مساله عقلى نيست قهرا تنها راه اثبات و نفى آن دليل نقلى ، يعنى قرآن و روايت است و روايات « 2 » هر چند مجوس را اهل كتاب خوانده ، كه لازمه اش آن است كه اين ملت نيز براى خود كتابى داشته باشد و يا منسوب به يكى از كتابهايى از قبيل

--> ( 1 ) بگو اى اهل كتاب در دين خود به غير حق تجاوز مكنيد و هوا و هوس مردمى را كه از قديم گمراه بودند و بسيارى را هم گمراه كرده و خود از راه ميانه منحرف شدند پيروى مكنيد . « سوره مائده ، آيه 77 » . ( 2 ) وسائل ج 11 ص 96 باب 49 .